Folklor Beskidów

W Beskidzie Śląskim i Beskidzie Żywieckim oraz na przyległych terenach kultura ludowa ma bogate i różnorodne tradycje. Mimo wielu postępujących i nieuniknionych zmian tradycje te w znacznym stopniu przetrwały, co więcej - z coraz większym pietyzmem są kultywowane.
Doroczne zwyczaje i obrzędy, pieśni i tańce Podbeskidzia, a zwłaszcza folklor górali - śląskich i żywieckich - kultywują liczne zespoły regionalne, wśród których są również grupy- dziecięce. Sporo jest także okazjonalnych grup, których istnienie związane jest na tym terenie przede wszystkim z okresem zimowym. Z ciekawszych są to w Beskidzie Śląskim "mikołaje", a na Żywiecczyźnie m.in. "dziady" w swych fantazyjnych strojach i maskach. Nie brak również gawędziarzy, a przede wszystkim licznych kapel ludowych, instrumentalistów i śpiewaków, zdobywających - podobnie jak zespoły - laury na wielu prestiżowych imprezach folklorystycznych.

Niezwykle różnorodny jest dorobek ludowej sztuki zdobniczej i rękodzielniczej. Największą renomą cieszą się koniakowskie koronki, które charakteryzują się bogactwem motywów zaczerpniętych ze świata przyrody oraz perfekcyjnym wykonaniem. To w Koniakowie, wsi Beskidu Śląskiego powstały suknie, obrusy i serwety dla wielu najbardziej znanych w świecie osobistości. Ciągle popularną techniką zdobniczą jest haft. Najbardziej znane są: cieszyński (Śląsk Cieszyński), krzyżykowy w Beskidzie Śląskim oraz żywiecki na tiulu. Na Żywiecczyźnie kontynuowane są tradycje lokalnego, jednego z najstarszych w Polsce ośrodków zabawkarstwa ludowego. W kilku wsiach Beskidu Żywieckiego a także w samym Żywcu wykonuje się drewniane, malowane żywymi kolorami koniki i bryczki, wózki i kolebki. Również na tym terenie żywa jest jedna z najpiękniejszych dziedzin ludowej sztuki - zdobnictwo bibułkowe. Z misternie wykonanych bibułkowych kwiatów powstają niezwykle dekoracyjne, barwne kompozycje - bukiety, wianki, drzewka czy girlandy. Sporo jest na Podbeskidziu rzeźbiarzy, spośród których wielu nawiązuje do dawnyc h wzorów, tworząc czy to pełne surowej prostoty świątki, czy rodzajowe scenki z życia wsi. Niektórzy z nich zajmują się także wykonywaniem szopek, gwiazd kolędniczych i masek dla przebierańców. Przybywa - w związku z ciągle rosnącym zainteresowaniem muzyką ludową, szczególnie góralską - budowniczych instrumentów ludowych. Z roku na rok zwiększa się również liczba osób zainteresowanych malowaniem na szkle.

Podtrzymaniu ludowych tradycji służą (oprócz lokalnych inicjatyw) systematycznie, od lat organizowane festiwale folklorystyczne, przeglądy i konkursy oraz działania o charakterze badawczym, edukacyjnym, dokumentacyjnym i promocyjnymi. Większość z nich Regionalny Ośrodek Kultury realizuje we współpracy z miejscowymi muzeami czy np. stowarzyszeniami, przede wszystkim Beskidzkim Oddziałem Stowarzyszenia Twórców Ludowych.
Do najbardziej znanych imprez folklorystycznych organizowanych lub współorganizowanych przez Regionalny Ośrodek Kultury w Bielsku-Białej należą:
Przegląd Zespołów Kolędniczych i Obrzędowych "Żywieckie Gody" w Żywcu i Milówce
Konkurs na Palmy Wielkanocne w Gilowicach
Wojewódzki Przegląd Dziecięcych Zespołów Folklorystycznych w Wiśle
Wojewódzki Przegląd Wiejskich Zespołów Artystycznych w Brennej
Tydzień Kultury Beskidzkiej a w jego ramach Festiwal Folkloru Górali Polskich i Międzynarodowe Spotkania Folklorystyczne
Posiady Gawędziarskie i Konkurs Gry na Unikatowych Instrumentach Muzycznych w Wieprzu.
Imprezom tym zazwyczaj towarzyszą konsultacje dla zespołów prowadzone przez specjalistów. Systematycznie organizowane są również szkolenia i warsztaty dla instruktorów tańca ludowego oraz konsultacje indywidualne.
Regionalny Ośrodek Kultury - dzięki dotacjom Ministerstwa Kultury i Sztuki przyznawanym w ramach grantów - zainicjował w 1993 roku tzw. edukację folklorystyczną prowadzoną wg autorskiego programu. Lekcje obejmują kilka dziedzin sztuki i folkloru (zabawkarstwo, zdobnictwo bibułkowe, plastyka obrzędowa, malarstwo na szkle, koronkarstwo, rzeźba, taniec, gra na instrumentach ludowych). Zajęcia praktyczne czy prezentacje prowadzą znani artyści ludowi oraz instruktorzy zespołów regionalnych. Programem tym objęto nie tylko uczniów, ale także instruktorów i nauczycieli.
Ogromną rolę w popularyzowaniu wielu dziedzin sztuki ludowej spełniają konkursy. Już w 1980 roku rozpoczęto cykl konkursów, których celem było reaktywowanie zanikających dziedzin sztuki i rzemiosła. Kilkakrotnie organizowano konkursy malarstwa na szkle, rzeźby w kamieniu, plastyki obrzędowej (na szopki, maski i stroje, gwiazdy kolędnicze, połaźnice, pająki i światy). Zasięg ogólnopolski, a obecnie międzynarodowy mają konkursy zainspirowane ludowym zabawkarstwem.

Sztukę ludową prezentowano nie tylko na wystawach pokonkursowych, ale również na wystawach i kiermaszach organizowanych w domach kultury i galeriach w całym kraju i poza granicami. Pierwsza zagraniczna prezentacja beskidzkiej sztuki ludowej zorganizowana przez WOK odbyła się w 1985 roku w Alzacji podczas Dni Kultury Polskiej. Następnie kilkakrotnie przygotowano ekspozycje we Francji, Niemczech, Słowacji oraz w Szwajcarii, na Litwie i Węgrzech, m.in. w ramach prowadzonej przez WOK promocji regionu podczas Dni Polskich (1993) oraz Międzynarodowych Targów Turystycznych "Reisen" w Hamburgu (1994,1996) "Kieler Woche" w Kilonii (1995) i we Francji w ramach Salonu Promocji Innowacji i Tradycji (1995). Największe, trwające przez dziewięć dni Targi Sztuki Ludowej z udziałem twórców z innych regionów organizowane są na żywieckim rynku podczas Tygodnia Kultury Beskidzkiej.